Wat als we geen actie ondernemen richting goed, veilig, schaalbaar en toekomstbestendig AI- en Data- onderwijs? Een paar scenario's

Goed, veilig, schaalbaar en toekomstbestendig AI- en Data- onderwijs heeft infrastructuur nodig voor rekenkracht, software en opslag. Docenten hebben lang niet altijd toegang tot deze infrastructuur. En dan gaat het niet alleen om docenten van vakken waar "AI" in de titel staat. Samenwerking binnen het Nederlandse vervolgonderwijs lijkt interessant. Waarom precies? Wat gebeurt er als de sector geen actie onderneemt?

In gesprekken met docenten komt naar voren dat zij door het ontbreken van goede infrastructuur voor hun AI- en data-onderwijs alternatieven inzetten die om verschillende redenen onwenselijk zijn. Zie deel 1 van deze reeks. Daaruit kunnen we scenario's schetsen van een toekomst waarin de sector geen actie onderneemt richting goed, veilig, schaalbaar en toekomstbestendig AI- en Data- onderwijs.

1) Niet het beste onderwijs of verschraling van het onderwijs

Praktische data- en AI-vakken worden theoretischer. Studenten leren over AI, maar bouwen minder zelf en leren niet (zorgvuldig) omgaan met infrastructuur. Daardoor zijn zij minder goed voorbereid op de arbeidsmarkt en loopt Nederland het risico om niet competitief te worden / blijven op het gebied van AI- en AI-talent.

2) toenemende afhankelijkheid van Big Tech en verlies van digitale soevereiniteit

Docenten en studenten gebruiken oplossingen van Big Tech, soms ad hoc, soms centraal door de instelling aangeboden. Voor studenten zijn er vaak alleen gratis GPU-platforms te gebruiken van BigTech. Daardoor verschuift feitelijk de onderwijsinfrastructuur naar commerciële partijen. De ambitie om publieke waarden centraal te stellen wordt moeilijk waar te maken wanneer het onderwijs voor essentiële voorzieningen afhankelijk wordt van externe aanbieders.

3) Ongelijkheid tussen instellingen

Instellingen met geld en expertise bouwen zelf voorzieningen of schaffen zelf servers en oplossingen aan. Andere instellingen kunnen dat niet. Dat leidt tot verschillen in onderwijskwaliteit. Bovendien worden publieke middelen niet optimaal ingezet.

Van kostenpost naar een sector brede visie?

Sinds 2025 loopt er een SURF-project dat ingaat op de vraag:

Hoe zorgen we dat Nederlandse vervolgonderwijsinstellingen over 3–5 jaar goed, veilig, schaalbaar en toekomstbestendig data/AI-onderwijs kunnen bieden? En wat gebeurt er als de sector geen actie onderneemt?

Onderdeel van dit project was een verkenning van de behoefte en urgentie en experimenten bij twee instellingen met als mogelijke oplossing SURF Research Cloud voor onderwijs. De eerste resultaten laten zien dat SURF Research Cloud goed kan werken in het onderwijs. Wel blijft de vraag wie er  op welke manier voor deze infrastructuur gaat betalen. In het project met docenten werd geopperd:

"Het probleem is dat onze behoefte, van docenten, aan goede, deugdelijke infrastructuur nog niet wordt gezien als een strategische onderwijsvoorziening. Of als iets dat net zo vanzelfsprekend is als andere onderwijsmiddelen, zoals een LMS en andere materialen die je nodig hebt. Dit soort infrastructuur wordt nu gezien als een kostenpost, die vaak bij de ICT-afdeling komt te liggen. Dat is veel te ad hoc en teveel focus op de uitgaven in plaats van op de opbrengsten"

Ook werd een behoefte geuit:

"Maak een sectorbrede visie op compute, opslag en software als essentiële onderwijsinfrastructuur voor data- en AI-onderwijs in 2030. Dat is de enige manier waarop we bewegen naar duurzame oplossingen voor goed onderwijs voor onze studenten. En voor heel Nederland. Maar dat bepalen wij als docenten niet"

Aansluiting bij initiatieven

We onderzoeken binnen dit project ook de mogelijkheden voor aansluiting bij inititieven, zoals het onderwijsprogramma Bach. In dit programmavoorstel beschrijven de Universiteit van het Noorden, het netwerk van Noordelijke onderwijs- en kennisinstellingen die samenwerken in de drie noordelijke provincies onder andere het volgende: "De kern van het ontwikkelingsvraagstuk is dat het onderwijs tijdig moet worden aangepast om de transitie naar digitale soevereiniteit mogelijk te maken. (...) Een gedeelde digitale leer- en werkomgeving is randvoorwaardelijk om onderwijs op het terrein van digitale soevereiniteit daadwerkelijk mogelijk te maken. Bach voorziet daarom in een gemeenschappelijke infrastructuur (...) waarin voorzieningen en software beschikbaar zijn voor de verschillende onderwijsniveaus. Daarmee wordt voorkomen dat instellingen, docenten en studenten lokaal telkens opnieuw vergelijkbare voorzieningen moeten ontwikkelen of inrichten. (...) Daarbij ligt het voor de hand dat SURF een dragende rol vervult in de architectuur, interoperabiliteit, veiligheid en schaalbaarheid van de voorziening."

Wat denk jij?

Het vraagstuk is niet binnen één project volledig afgehandeld. Om dit na projectfase blijvend aandacht te kunnen geven, zijn we benieuwd:

• Herken je het vraagstuk dat we in deze blog-reeks beschrijven? 
• Zie je heel andere scenario's, of mist er een? 
• Zie je andere initiatieven en ontwikkelingen waarbij aansluiting meerwaarde kan bieden?

• En aan welke tafel zouden we dit moeten volgens jou bespreken om een beweging op gang te krijgen?  (tijdens verschillende gesprekken werden genoemd o.a.: opleidingsdirecteuren, opleidingscoordinatoren, decanen, lectoren, hoogleraren, curriculumcommissies)

   

Laat het hieronder weten of stuur een berichtje aan karianne.vermaas@surf.nl